تاریخ اهل بیت علیهم السلام

تاریخ اهل بیت علیهم السلام

جلوه‌هایی از تشیع در معماری اسلامی ایرانی با توجه کتیبه‌های آجری شهرستان دزفول (دوره قاجار)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه الهیات و معارف اسلامی ، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش به کارکردهای اعتقادی-اجتماعی و بررسی تجلی باورهای شیعی کتیبه‌های آجری سردَر منازل دورهٔ قاجار شهر دزفول پرداخته‌است. از روش تحقیق میدانی (مشاهده، مصاحبه و تصویربرداری از بیش‌از ۲۰۰ واحد مسکونی) و تحلیل تاریخی - نمادشناسی داده‌ها استفاده شده‌ است. چگونه این کتیبه‌ها، فراتر از یک عنصر تزیینی، به مثابهٔ بیان مادیِ باورهای دینی و فرهنگی شیعی عمل کرده‌اند و شکل‌دهندهٔ «هویت جمعی» ساکنان این دیار بوده‌اند. گونه‌شناسی ارائه‌شده در این تحقیق، پنج گونهٔ اصلیِ «خوون‌چینی»، «حکاکی روی آجر»، «قالب‌بندی گچی»، «آجرهای مهری» و «کاشی‌کاری» را دربرگرفته‌است که مضامینی چون نام «پنج تن آل‌عبا» و آیاتی چون «بسم‌الله» و «انّا فتحنا» را در خود جای داده‌اند. شیوه‌ای که نشان از علاقه و باورهای آنان در تمسک جُستن به ‌اسماءالله و اهل‌بیت عصمت و طهارت (ع) دارد. یافته‌ها حاکی از آن است که این سنت، ریشه در تعامل میان هنرمندان معمار و نهادهای دینی شهر داشته و نقشِ تقویت‌کنندهٔ پیوندهای اجتماعی و ناظر بر رفتار ساکنان را ایفا ‌کرده است.
کلیدواژه‌ها

  1. ۱. اقتداری، احمد (۱۳۵۴). دیار شهریاران؛ آثار و بناهای تاریخی خوزستان. تهران: انجمن آثار ملی.

    ۲. حامدی‌نیا، مهدی (۱۳۹۳). معماری دزفول باستان. دزفول: انتشارات دارالمؤمنین.

    ۳. امام، سید محمدعلی (۱۳۷۰). تاریخچه مسجد جامع دزفول، دزفول: انتشارات دارالمومنین.

    ۴. دانشور، محمود (۱۳۲۶). دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران. تهران: فردوسی.

    ۵. دیولافوا، مادام ژان (۱۳۸۶)، سفرنامه؛ خاطرات کاوش‌های باستان‌شناسی شوش 1884 – ۱۸۸۶. مترجم ایرج فره‌وشی، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.

    ۶. راجی، علی، (1382). تاریخ علماء و روحانیت دزفول. قم: انتشارات زائر.

    ۷. سازمان نوسازی و شهرسازی دزفولی، (۱۳۹۵). آمار و ارقام. عبدالحسین پوررکنی. دزفول: انتشارات روابط عمومی شهرداری.

    ۸. عطاریان، کورش و عزیزحاجی، عصمت (۱۳۸۹)، بررسی نقوش آجری در تزئینات کتیبهٔ سردر ورودی خانه‌های تاریخی دزفول، سومین کنگره بین المللی عمران، معماری و شهرسازی معاصر. دانشگاه تهران، دی ماه (۱۳۸۹).

    .https://civilica.com/doc/1002435.

    ۹. فیض حداد، زهرا، عنایتی و علیرضا، نوری سقائی،امیر، بررسی تزئینات آجرکاری در دوره اسلامی با تمرکز بر بافت شهر دزفول، (۱۳۹۷)، نوبت چاپ: اول. تهران: انتشارات سنجش و دانش، گروه آموزشی مدرس (وابسته به م. ف. ه. سیمای گلستان آفرینش).

    ۱۰. کفعمی، ابراهیم‌ بن ‌علی (۱۳۹۵). المصباح. قم: الشریف الرضی، زاهدی.

    ۱۱. نعیمایی، غلامرضا (۱۳۷۶). دزفول شهر آجر. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

    ۱۲. نعیمایی، غلامرضا (۱۳۹۹). دزفول شهر آجر، جلد دوم. تهران: انتشارات سروش دانش.

    ۱۳. مقدم‌نیا، عبدالامیر (۱۳۶۷). حضرت سید محمد بن موسی الکاظم؛ سبزقبا. تهران: چاپخانه ارشاد.

    ۱۴. مقدم‌نیا، عبدالامیر (۱۳۶۹). محمد بن جعفرطیار. قم: انتشارات علمیه.

    ۱۵. مکی‌نژاد، مهدی (۱۳۹۷). آجرستان؛ مجموعه مقالات اولین همایش آجر و آجرکاری در هنر و معماری ایران. جلد اول. چاپ اول. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.

    ۱۶. نظیری، حبیب، (۱۳۸۰). سلطان خواجه علی سیاه‌پوش. دزفول: انتشارات دارالمؤمنین.

    ۱۷. موحد، محمدعلی (بی‌تا). سفرنامه ابن‌بطوطه. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.۲۱۱.

    ۱۸. موسوی آملی، سید محسن. (۱۳۸۷). سردر نوشته‌های قرآنی. بشارت. دوره: ۱۱. شماره نشریه: ۶۵.

    1. ENCYCLOPAEDIA BRITANNICA. (1926). Eleventh Edition.
    2. LESTRANGE, G. (1966). THE LANDS OF THE EASTERN CALIPHATE. LONDON: FRANK CASS & CO.LTD.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 بهمن 1404

  • تاریخ دریافت 15 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 03 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 05 دی 1404