بازکاوی ابعاد صلح امام حسن (ع) براساس نظریه چالش و پاسخ آرنولد توین‌بی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ اسلام، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 استادیار گروه کلام اسلامی، از کشور افغانستان، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران. (نویسنده مسئول)

چکیده

صلح امام حسن(ع) از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ سیاسی اسلام است که بیشتر در چارچوب‌های فقهی یا گزارش‌های تاریخی، حدیثی و کلامی بررسی شده و کمتر در قالب الگوی تبیینی کلان تحلیل گردیده است. خلأ نظری در تبیین تمدنی این رخداد، ضرورت بازخوانی آن براساس نظریه «چالش و پاسخ آرنولد توین‌بی» را آشکار می‌کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل صلح امام حسن(ع) به‌مثابه یک «پاسخ تمدنی» به مجموعه‌ای از چالش‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر اموی انجام شد. در این پژوهش، به‌روش تاریخی-تحلیلی و با بهره‌گیری از تحلیل تطبیقی میان گونه‌های چالش و نوع پاسخ راهبردی امام حسن(ع)، داده‌های برگرفته از منابع دست اول و پژوهش‌های معتبر، در چارچوب مفهومی نظریه توین‌بی صورت‌بندی و تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که صلح امام حسن(ع) نه کنشی فقط سیاسی، بلکه راهبردی تمدنی برای حفظ انسجام جامعه اسلامی، صیانت از سرمایه هویتی و جلوگیری از فروپاشی ساختاری بوده است. براین‌اساس، صلح امام حسن(ع) را می‌توان نمونه‌ای از ترجیح «بقای تمدنی» بر تقابل نظامی دانست که به استمرار تاریخی جریان‌های فکری از جمله جریان فکر شیعی در دوره‌های بعد انجامید. این پژوهش با ارائه خوانشی نظری از این رخداد، امکان فهم الگوهای واکنش تمدنی در شرایط بحران را فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم (۱۳۸۲). مترجم: الهی قمشه‌ای، مهدی. قم: نگارش.

    1. ابن ابی الحدید (1387). شرح نهج البلاغه. محقق: محمد اقبال ابراهیم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    2. ابن أثیر، علی‎بن احمد (1385). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
    3. ابن اعثم کوفی، احمد (1421هـ.ق). الفتوح. مترجم: محمد‌بن احمد‌بن مستوفی هذلی. مصحح: طباطبایی مدد، غلامرضا. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
    4. ابن العماد، حبیب الله (1416هـ.ق). شذرات الذهب فی الاخبار من ذهب. حاشیه‌نوسی: ارناوت محمود. بیروت: دار ابن کثیر.
    5. ابن خلدون، عبد الرحمن‌بن محمد (۱۴۰۶هـ.ق). تاریخ ابن خلدون. محقق: عبد السلام هارون. بیروت: دار صادر.
    6. ابن سعد، ابو عبدالله (۱۴۰۵هـ.ق). طبقات الکبری. بیروت: دار الأحیاء التراث العربی.
    7. ابن طیفور، احمد‌بن ابی طاهر (۱۴۰۷هـ.ق). بلاغات النساء. قم: انتشارات شریف راضی.
    8. ابن عبدالبر، ابو عمر یوسف‌بن عبدالله (۱۴۱۲هـ.ق). الاستیعاب فی معرفه الاصحاب. محقق: علی محمد البجاوی، الطبعه الاولی. بیروت: دارالجیل.
    9. ابن عبدالربه اندلسی، احمد‌بن محمد (۱۴۱۷هـ.ق). العقد الفرید. محقق: دکتر عبدالجید المورینی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    10. ابن عساکر، علی‌بن حسن (۱۴۱۵هـ.ق). تاریخ مدینه دمشق. محقق: شیری، علی. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
    11. ابن قتیبه الدینوری، ابو محمد عبدالله‌بن مسلم (۱۳۶۸). الامامه و السیاسه المعروف بتاریخ الخلفاء. محقق: شیری، علی. بیروت: دارالاضواء.
    12. ابن کثیر، عزالدین (1351). البدایة و النهایة. مصر: بی‌نا.
    13. ابن ماجه، محمد‌بن یحیی (1379). سنن ابن ماجه. مصر: بی‌نا.
    14. ابن هشام، عبدالملک (۱۲۱۸هـ.ق). السیرة النبویة. بیروت: دار المعرفة.
    15. اصفهانی، ابوالفرح (۱۳۸۵). مقاتـل الطالبیین. محقق: کاظم الموفـق. نـجف: انتشارات حیدریه.
    16. امین، محسن (۱۴۰۶هـ.ق). الأعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف.
    17. البخاری، محمد‌بن اسماعیل (بی‌تا). صحیح بخاری. بیروت: دارالسلام.
    18. البلاذری، احمد‌بن یحیی‌بن جابر (۱۴۱۷هـ.ق). أنساب الأشراف. محقق: سهیل زکار و ریاض زرکلی. بیروت: الطبعه الاولی.
    19. ثقفی کوفی، ابواسحاق ابراهیم‌بن محمد‌بن سعید (۱۳۵۵). الغارات. محقق: محدث، میر جلال‌الدین. تهران: بی‌نا.
    20. الحاکم النیشابوری، محمد‌بن عبدالله (۱۴۰۶هـ.ق). المستدرک علی الصحیحین. محقق: یوسف عبدالرحمن المرعشلی. بیروت: دارالمعرفه.
    21. الدینوری، ابوحنیفه احمد‌بن داود (۱۳۶۸). الخبار الطوال. محقق: عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال. ‌قم:‌ منشورات الرضی.
    22. السیوطی، جلال الدین عبدالرحمن‌بن ابوبکر (۱۳۸۵). تاریخ الخلفاء. محقق: میر محیی الدین‌بن عبد المجید. بی‌جا: بی‌نا.
    23. شوشتری، محمدرضا (۱۳۷۴). احکام امام علی. مترجم: موسوی جزایری، علی‌محمد. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    24. صفوت، احمد زکی (بی‌تا). جمهره خطب العرب فی عصر العربیه الزاهره. بیروت: دارالعلومیه.
    25. طبرسی، احمد‌بن علی (۱۴۱۳هـ.ق). الاحتجاج علی أهل اللجاج. تحقیق: خرسان، سید محمد باقر. قم: دار النعمان.
    26. طبری، ابوجعفر محمد‌بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. محقق: محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دارالتراث.
    27. مسعودی، عبدالله‌بن مسعود (۱۳۸۵). مروج الذهب و معادن الجواهر. بیروت: دارالاندلس.
    28. مفید، محمد‌بن نعمان (۱۴۰۵هـ.ق). مسار الشیعة فی مختصر تواریخ الشریعة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
    29. الواقدی، محمد‌بن عمر (۱۲۰۷هـ.ق). المغازی. بیروت: دار الأعلمی.
    30. Alavi, M. (2017). Dynamics of Civilizational Response in Islamic Thought. Oxford University Press.
    31. Brown, D., & Johnson, R. (2014). Historical Patterns and Civilizational Challenges. Cambridge University Press.
    32. Collingwood, R. G. (1993). The Idea of History. Oxford University Press.
    33. Davies, N. (2010). The Rise and Fall of Civilizations. Penguin History.
    34. Gellner, E. (2004). Conditions of Liberty: Civil Society and its Rivals. Routledge Press.
    35. Jones, M. (2011). Civilizational Encounters and Response Theory. Palgrave Macmillan Press.
    36. Madelung, W. (1997). The Succession to Muhammad. Cambridge University Press.
    37. Motahhari, M. (1990). Imam Hasan: Peace and Patience. Sadra Publication.
    38. Sachedina, A. (1988). Islamic Messianism: The Idea of Mahdi in Twelver Shi’ism. New York: State University Press.
    39. Smith, A. (2009). Modern Theories of Civilizational Change. Sage
    40. Tilly, C. (2006). Why? What Happens When People Give Reasons... and Why. Princeton University Press.
    41. Toynbee, A. J. (1947). A Study of History. Oxford University Press.
    42. Toynbee, A. J. (1954). The World and the West. Oxford University Press.
    43. Wallerstein, I. (2000). The Essential Wallerstein. The New Press.