مفهوم‌شناسی علم از دیدگاه امام صادق(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. (نویسنده مسئول)

چکیده

علم از دیدگاه امام صادق(ع) جایگاهی بنیادین در شکل‌دهی به هویت دینی و سامان‌دهی به حیات فردی و اجتماعی دارد. مفهوم علم، فراتر از ایده‌ای انتزاعی یا ابزار فراگیری، با ابعاد عمیق اخلاقی، معنوی و عملی درهم تنیده است. بااین‌حال، در برخی خوانش‌های رایج، علم فقط به‌مثابه یک‌پدیده شناختی یا ابزار آموزشی است و به ابعاد احیاگر، مسئولیت‌آفرین و پیوند ناگسستنی آن با دیانت و عملکرد توجه نشده است. پژوهش حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای و ‌روش اسنادی-روایی انجام شد. این پژوهش با این هدف که بتواند ماهیت و کاربرد علم را در دیدگاه امام صادق(ع) و جایگاه برجسته این مفهوم را در نظام فکری شیعه ترسیم نماید، به بررسی و تحلیل دلالت‌های تاریخی و تبیین مفاهیم عمیق علم ‌پرداخته است. بدین‌منظور، داده‌های پایه‌ای این پژوهش از متون حدیثی و منابع تاریخی معتبر شیعه استخراج شد تا منظومه فکری امام صادق(ع) درباره علم، عالم، نگارش و انتقال علم در چارچوب نظام معرفتی امامیه، بازخوانی شود. یافته‌های پژوهش نشان داد که از نظر امام صادق(ع) علم، دانشی هدفمند، هدایتگر و احیاگر است که موجب تعالی دنیا و آخرت انسان می‌شود و بنیادهای معرفتی را تبیین می‌کند. همچنین تأکید امام صادق(ع) بر دانشی است که با معرفت نفس، جهان‌بینی توحیدی و اطاعت الهی همراه باشد و جامعه را از انحراف و آسیب‌های اعتقادی حفظ کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم (۱۳۸۶). مترجم: مکارم شیرازی، ناصر. قم: انتشارات دارالقرآن الکریم.

    1. ‎ابراهیمی‌زاده، احمد.، جلانیان اکبرنیا، علی.، و میرزایی، محمد (1399). نهضت ترجمه و تأثیر آن بر اعتبارسنجی ظنون. نشریه فقه و اصول، -(121)، 15-18.
    2. ابن‌ابی‌اُصَیبِعَه خزرجی، احمدبن‌قاسم (بی‌تا). عیون الأنباء فی طبقات الأطباء. مصحح: نزار رضا. بیروت: دار مکتبة الحیاة.
    3. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید (1378هـ.ق). شرح نهج البلاغة. مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار ‌احیاء الکتب العربیه.
    4. ابن‌بابویه قمی، علی‌بن‌الحسین (1363ش). الامامة و التبصره. مصحح: مدرسة الامام المهدی(ع). قم: مدرسة الامام المهدی(ع).
    5. ابن‌سعد، محمد (بی‌تا). الطبقات الکبری. بیروت: دارصادر.
    6. ابن‌شُعبَه حَرّانی، حسن‌بن‌علی (1404هـ.ق). تحف العقول. مصحح: غفاری، علی‌اکبر. قم: النشر الإسلامی.
    7. ابن‌طاووس، علی‌بن‌موسی (1363ش). فرج المهموم. قم: شریف رضی.
    8. ابن‌عبدالبَر، یوسف‌بن‌عبدالله (1398هـ.ق). جامع بیان العلم و فضله. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    9. ابن‌عبدالبَر، یوسف‌بن‌عبدالله (1412هـ.ق). الاستیعاب. مصحح: علی محمد البجاوی. بیروت: دار الجیل.
    10. ابن‌فناری، محمدبن‌حمزه (1374ش). مصباح الأنس بین المعقول و المشهود. مصحح: خواجوی، محمد. تهران: مولی.
    11. ابن‌فَهد حِلّی، احمد (بی‌تا). عدة الداعی. مصحح: موحدی قمی، احمد. قم: وجدانی.
    12. ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر (1412هـ.ق). تفسیر القرآن العظیم. مصحح: یوسف عبدالرحمان مرعشلی. بیروت: دار المعرفة.
    13. ابن‌ماجه، محمدبن‌یزید (بی‌تا). سنن. مصحح: محمد فواد عبدالباقی. بیروت: دار ‌الفکر.
    14. ابونعیم، احمدبن‌عبدالله اصفهانی (بی‌تا). حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء. مصحح: شفیعی کدکنی، محمدرضا. قاهره: دار ام‌القراء.
    15. ابوهلال عسکری (1407هـ.ق). الأوائل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    16. اَحسائی، ابن‌ابی‌جمهور (1410هـ.ق). عَوالِی اللَئالی. مصحح: عراقی، آقامجتبی. قم: چاپخانه سیدالشهداء.
    17. احمدبن‌حنبل (بی‌تا). مسند. بیروت: دار صادر.
    18. انصاری، خواجه عبدالله (بی‌تا). آداب المتعلمین. بی‌جا: بی‌نا.
    19. برقی، احمدبن‌محمد (1419هـ.ق). رجال. بی‌جا: نشر قیوم.
    20. بلاذری، احمدبن‌یحیی (1956م). فتوح البلدان. مصحح: صلاح‌الدین المنجد. قاهره: مکتبة النهضة المصریة.
    21. پاکتچی، احمد (1389ش). امام جعفر صادق(ع). دائرة المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
    22. تستری، سهل‌بن‌عبدالله (1423هـ.ق). تفسیر. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    23. ثعلبی، احمدبن‌محمد (1422هـ.ق). تفسیر. تحقیق: أبومحمدبن‌عاشور. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    24. جاحظ، عَمْرو‌بن‌بحر (1345هـ.ق). البیان والتبیین. مصر: مصطفی محمد.
    25. حاکم نیشابوری، محمدبن‌عبدالله (بی‌تا). المستدرک علی الصحیحین. بی‌جا: بی‌نا.
    26. حسینی استرآبادی، شرف‌الدین علی (1407هـ.ق). تأویل الآیات الطاهرة. مصحح: مدرسة الامام المهدی(عج). قم: مدرسة الامام المهدی(عج).
    27. حسینی، سیدجمال.، و عادل‌زاده، علی (1401). اعتبارسنجی حدیث عنوان بصری. نشریه کلام و ادیان، -(8)، 57-80.
    28. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1420هـ.ق). تحریر الأحکام الشرعیة. به‌کوشش: بهادری، ابراهیم. قم: مؤسسة الإمام الصادق.
    29. خَزّاز قمی، علی‌بن‌محمد (1401هـ.ق). کفایة الأثر. مصحح: کوه‌کمری، عبداللطیف. قم: انتشارات بیدار.
    30. خطیب بغدادی، احمدبن‌علی (1395هـ.ق). الرحلة فی طلب الحدیث. مصحح: نورالدین عتر. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    31. خطیب بغدادی، احمدبن‌علی (1974م). تقیید العلم. مصحح: یوسف العش. بی‌جا: دار إحیاء السنة النبویة.
    32. دارقطنی، علی‌بن‌عمر (1417هـ.ق). علل. مصحح: مجدی‌بن‌منصور. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    33. ذهبی، محمدبن‌احمد (2019). تذکرة الحفّاظ. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    34. زمخشری، محمودبن عمر (1385هـ.ق). الکشاف. مصر: مصطفى البابی.
    35. سلمی، ابوعبدالرحمان (1424هـ.ق). طبقات الصوفیة. مصحح: مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    36. سنایی، مجدودبن‌آدم (1383ش). حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة. مصحح: مدرس رضوی، محمد تقی. تهران: دانشگاه تهران.
    37. شمشیری، رحیمه.، و طباطبایی‌پور، سیدکاظم (1392). پژوهشی در احادیث نهی از تعلیم سوره یوسف به زنان. نشریه علوم حدیث، -(70)، 53-78.
    38. شوکانی، محمدبن‌علی (1973). نیل الأوطار. بیروت: دار الجیل.
    39. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1408هـ.ق). الرعایة فی علم الدرایه. مصحح: عبدالحسین محمدعلی بقال. قم: مرعشی نجفی.
    40. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1409هـ.ق). مُنیة المرید. مصحح: مختاری، رضا. قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
    41. صدوق، محمدبن‌علی (1385هـ.ق). علل الشرائع. مصحح: بحرالعلوم، محمدصادق. نجف: الحیدریة.
    42. صدوق، محمدبن‌علی (1403هـ.ق). الخِصال. مصحح: غفاری، علی‌اکبر. قم: النشر الإسلامی.
    43. صدوق، محمدبن‌علی (1404هـ.ق). کتاب من لایحضره الفقیه. مصحح: غفاری، علی‌اکبر. قم: النشر الإسلامی.
    44. صَفّار، محمدبن‌حسن (1404هـ.ق). بصائر الدرجات. مصحح: کوچه‌باغی، محسن. تهران: الأعلمی.
    45. طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). المیزان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
    46. طبرانی، سلیمان بن احمد (1415هـ.ق). المعجم الاوسط. مصحح: دارالحرمین. قاهره: دار الحرمین.
    47. طبرانی، سلیمان بن احمد (بی‌تا). المعجم الکبیر. مصحح: حمدی عبدالحمید. قاهره: مکتبة ابن تیمیه.
    48. طبرسی، علی‌بن‌حسن (1418هـ.ق). مشکاة الأنوار فی غُرَر الأخبار. مصحح: هوشمند، مهدی. قم: دار الحدیث.
    49. طوسی (خواجه‌ نصیر)، محمدبن‌محمد (1374). آداب المتعلمین. قم: کتابخانه مدرسه علمیه امام عصر(عج).
    50. طوسی، محمدبن‌حسن (1417هـ.ق). الفهرست. مصحح: قیومی، جواد. قم: الفقاهه.
    51. عبدالرزاق صنعانی، ابن‌همام (بی‌تا). المُصَنَّف. مصحح: حبیب‌الرحمان الأعظمی. بی‌جا: بی‌نا.
    52. عربستانی، مهرداد (1387ش). تعویذ. دائرة المعارف بزرگ اسلامی (جلد 15، 635-636). تهران: دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
    53. عسکری، حسن‌بن‌عبدالله (1402هـ.ق). تصحیفات المحدثین. مصحح: محمد احمد میره. قاهره: المطبعة العربیة الحدیثة.
    54. عُقَیلی، محمدبن‌عَمْرو (1418هـ.ق). الضعفاء الکبیر. مصحح: عبدالمعطی امین قلعجی. بیروت: دار ‌الکتب العلمیة.
    55. غزالی، محمدبن‌محمد (بی‌تا). إحیاء علوم الدین. بیروت: دارالکتاب العربی.
    56. غَفّاری، علی‌اکبر (1369ش). دراسات فی علم الدرایه. تهران: جامعة الامام الصادق(ع).
    57. فَتّال نیشابوری، محمدبن‌علی (بی‌تا). روضة الواعظین. مصحح: خرسان، محمدمهدی. قم: شریف رضی.
    58. فیض کاشانی، محمدمحسن (1372ش). الوافی. مصحح: مکتبة الإمام امیرالمؤمنین علی(ع). اصفهان: مکتبة الإمام امیرالمؤمنین علی(ع).
    59. فیض کاشانی، محمدمحسن (1387). مجموعه رسائل فیض کاشانی. مصحح: امامی کاشانی، محمد.، و جعفری، بهراد. تهران: مدرسه عالی شهید مطهری.
    60. قاضی صاعد اندلسی (1376ش). التعریف بطبقات الأمم. مصحح: جمشیدنژاد، غلامرضا. تهران: هجرت.
    61. قاضی عبدالجبار (بی‌تا). تثبیت دلائل النبوة. قاهره: دار المصطفی(ص).
    62. قاضی نعمان، نعمان‌بن‌محمد (بی‌تا). شرح الأخبار. مصحح: حسینی جلالی، محمد. قم: النشر الإسلامی.
    63. قسطلانی، احمدبن‌محمد (بی‌تا). المواهب اللدنیة. قاهره: المکتبة التوفیقیة.
    64. قَلقَشندی، احمدبن‌علی (بی‌تا). صُبح الأعشی. مصحح: شمس‌الدین، محمدحسین. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    65. کراجکی، محمدبن علی (1369). کنز الفوائد. قم: مکتبة المصطفوی.
    66. کَرَکی، علی‌بن‌الحسن (1409هـ.ق). رسائل. مصحح: حسون، محمد. قم: مرعشی نجفی.
    67. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1363ش). الکافی. مصحح: غفاری، علی‌اکبر. تهران: دار ‌الکتب الإسلامیة.
    68. کمره‌ای، محمدباقر (بی‌تا). أصول الکافی. قم: انتشارات اسوه.
    69. لیثی واسطی، علی‌بن‌محمد (1376ش). عیون الحِکم والمواعظ. مصحح: حسنی بیرجندی، حسین. قم: دار الحدیث.
    70. مازندرانی، مولی محمدصالح (1421هـ.ق). شرح اصول الکافی. مصحح: سیدعلی عاشور و تعلیق ابوالحسن شعرانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    71. مجلسی، محمدباقر (1403هـ.ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
    72. مجلسی، محمدتقی (بی‌تا). روضة المتقین. مصحح: موسوی کرمانی، حسین و اشتهاردى، علی‌پناه. قم: کوشانپور.
    73. مصباح یزدی، محمدتقی (1392). رابطه علم و دین. تحقیق و نگارش: مصباح، علی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    74. مصباح یزدی، محمدتقی (1393). رابطه علم و دین از منظر علامه طباطبایی. نشریه معرفت، -(206)، 67−
    75. مفید، محمدبن‌محمد (1414هـ.ق). الأمالی. مصحح: استادولی، حسین.، و غفاری، علی اکبر. بیروت: دار المفید.
    76. مکارم شیرازی، ناصر (1380). بحوث فقهیة هامة. قم: مدرسه الإمام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع).
    77. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران (1375). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    78. مکی، ابوطالب (1424هـ.ق). علم القلوب. مصحح: عبدالقادر احمد عطا. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    79. منسوب به امام صادق(ع) (1360). مصباح الشریعة. ترجمه و شرح: مصطفوی، حسن. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
    80. موسوی خمینی، روح‌الله (1385). شرح چهل حدیث (اربعین حدیث). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    81. نجاشی، احمدبن‌علی (1416هـ.ق). رجال. مصحح: شبیری زنجانی، موسی. قم: النشر الإسلامی.
    82. ندیم، محمدبن‌اسحاق (بی‌تا). الفهرست. مصحح: تجدد، رضا. بی‌جا: بی‌نا.
    83. نِسائی، احمدبن‌شعیب (1411هـ.ق). السنن الکبری. مصحح: عبدالغفار سلیمان بنداری و حسن کسروی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    84. نووی، محی‌الدین‌بن‌شرف (بی‌تا). المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.
    85. هاشمی، احمد (1382ش). ترجمه (نهضت ترجمه). دانشنامه جهان اسلام (جلد 7، صص 25-46). تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.